۷ ویژگی مهم یک گفتار درمانگر خوب
گفتار درمانگر متخصصی است که مشکلات مربوط به تلفظ، درک و بیان زبان، روانی گفتار، صدا، ارتباط اجتماعی و در برخی موارد بلع را ارزیابی و درمان می کند. بنابراین صرف اینکه فردی بتواند با کودک بازی کند یا چند تمرین تلفظی آموزش دهد، برای تشخیص صلاحیت او کافی نیست. دامنه فعالیت متخصصان گفتار و زبان نیز فقط به دیر حرف زدن محدود نمی شود و حوزه هایی مانند لکنت، اختلال تولید صدا، ضعف جمله سازی و مشکلات ارتباطی را در بر می گیرد. انجمن گفتار، زبان و شنوایی آمریکا نیز ارزیابی، تشخیص و درمان این اختلالات را از وظایف اصلی گفتار درمانگر معرفی می کند.
برای انتخاب آگاهانه، این ۷ ویژگی را در نظر بگیرید:
- تحصیلات تخصصی و صلاحیت حرفه ای دارد
اولین معیار، تحصیل در رشته گفتار درمانی یا آسیب شناسی گفتار و زبان است. شرکت در چند دوره آموزشی یا داشتن تجربه کار با کودکان، جای مدرک تخصصی را نمی گیرد. خانواده حق دارد درباره رشته تحصیلی، سابقه فعالیت و تجربه درمانگر در زمینه مشکل مشخص کودک سوال کند. - درمان را با ارزیابی شروع می کند
یک گفتاردرمانگر پیش از پیشنهاد تمرین یا تعیین تعداد جلسات، ابتدا وضعیت کودک را ارزیابی می کند. این ارزیابی می تواند شامل گفت و گو با والدین، مشاهده بازی و نحوه ارتباط کودک، بررسی درک زبان، جمله سازی، تلفظ، حرکات دهان و زبان و روانی گفتار باشد. البته همه این موارد برای هر کودک لازم نیست و نوع ارزیابی باید با علت مراجعه هماهنگ باشد. - برای همه کودکان یک نسخه ثابت نمی پیچد
دو کودک هم سن که هر دو کم حرف هستند، لزوما به یک نوع درمان نیاز ندارند. ممکن است یکی در درک زبان مشکل داشته باشد، دیگری کلمات را بداند اما در تولید صداها ضعف داشته باشد و کودک دیگری بیشتر به فرصت و انگیزه برای برقراری ارتباط نیاز داشته باشد. به همین دلیل، برنامه درمان باید بر اساس نتیجه ارزیابی همان کودک تنظیم شود، نه بر اساس یک مجموعه تمرین از پیش آماده. - هدف درمان را روشن توضیح می دهد
خانواده باید بداند در هر مرحله از درمان قرار است روی چه مهارتی کار شود. «بهبود گفتار» به تنهایی هدف مشخصی نیست. در مقابل، هدف هایی مثل افزایش درخواست های کلامی، ساخت جمله های دوکلمه ای، تولید صحیح یک صدای مشخص یا کاهش فشار هنگام صحبت کردن، قابل فهم تر و قابل پیگیری هستند. وقتی هدف درمان روشن باشد، والدین هم راحت تر می توانند روند پیشرفت کودک را دنبال کنند. - با کودک ارتباط امن و موثری برقرار می کند
همکاری کودک با ترس، اجبار و تذکر مداوم شکل نمی گیرد. درمانگر باید با توجه به سن، علایق و میزان توجه کودک، از بازی، تصویر، داستان یا فعالیت های هدفمند کمک بگیرد. بازی کردن در جلسه به این معنی نیست که درمان بدون هدف پیش می رود؛ مهم این است که هر فعالیت با هدف مشخصی انتخاب شده باشد. - والدین را از روند درمان کنار نمی گذارد
بخش زیادی از یادگیری کودک خارج از محیط کلینیک اتفاق می افتد. درمانگر باید برای والدین توضیح دهد که در خانه چه کاری انجام دهند، تمرین ها را چطور اجرا کنند و چه رفتارهایی ممکن است روند درمان را سخت تر کند. تمرین خانگی هم قرار نیست طولانی و خسته کننده باشد؛ بهتر است کوتاه، قابل اجرا و متناسب با هدفی باشد که کودک در آن مرحله روی آن کار می کند. - پیشرفت را اندازه گیری می کند و در صورت نیاز برنامه را تغییر می دهد
درمان نباید فقط بر اساس برداشت کلی از تغییرات کودک پیش برود. مواردی مثل تعداد کلمات، طول جمله، میزان وضوح گفتار یا دفعات استفاده از یک مهارت را می توان در طول زمان ثبت و با هم مقایسه کرد. اگر روش فعلی نتیجه مورد انتظار را نداشته باشد، برنامه درمان هم باید دوباره بررسی و در صورت نیاز اصلاح شود.
داشتن ارتباط صمیمی با کودک امتیاز مهمی است، اما به تنهایی کیفیت درمان را ثابت نمی کند. همان طور که محیط شیک کلینیک یا تعداد زیاد وسایل بازی نیز تضمین کننده درمان موثر نیست. معیار اصلی این است که فعالیت های جلسه براساس ارزیابی انتخاب شوند و به یک هدف مشخص برسند.
در جلسه اول گفتاردرمانی چگونه کیفیت را بسنجیم؟
جلسه اول معمولا برای شناخت کودک، بررسی سابقه رشد و مشخص کردن نیازهای اولیه استفاده می شود. ممکن است درمانگر درباره زمان شروع کلمه گفتن، جمله سازی، سابقه بیماری، وضعیت شنوایی، رفتار کودک در خانه و مهد، نحوه بازی و مهارت های ارتباطی او سوال کند. بخشی از ارزیابی نیز از طریق مشاهده کودک انجام می شود؛ بنابراین اگر جلسه شبیه بازی به نظر می رسد، لزوما به معنای انجام نشدن ارزیابی نیست. در پایان همان جلسه ممکن است هنوز نتوان درباره تشخیص نهایی یا مدت دقیق درمان صحبت کرد. بعضی کودکان در محیط تازه همکاری محدودی دارند و برای رسیدن به تصویر دقیق تر به مشاهده بیشتر نیاز است.
اگر کودک شما چند مورد از این نشانه ها را دارد، بهتر است برای ارزیابی توسط متخصص، از خدمات کار درمانی و گفتار درمانی ژانت استفاده کنید تا علت تاخیر به صورت دقیق بررسی شود.
درمانگری که بدون ارزیابی کافی، تعداد قطعی جلسات یا نتیجه تضمینی اعلام می کند، احتمالا اطلاعات قابل اتکایی ارائه نمی دهد. پس از ارزیابی باید پاسخ روشنی برای ۳ سوال داشته باشید:
مشکل اصلی یا احتمال مطرح شده چیست؟ هدف نخست درمان کدام است؟ خانواده در خانه چه کمکی می تواند انجام دهد؟
اگر هنوز اطلاعات کافی برای پاسخ قطعی وجود ندارد، درمانگر باید همین موضوع را شفاف بگوید و توضیح دهد چه بررسی دیگری لازم است. در طول جلسه به رفتار کودک نیز توجه کنید. کودک ممکن است در جلسات ابتدایی خجالتی، بی قرار یا حتی گریان باشد و این موضوع به تنهایی نشانه نامناسب بودن درمانگر نیست. مهم تر این است که متخصص چگونه با این واکنش برخورد می کند؛ آیا به کودک فرصت سازگاری می دهد، فعالیت را متناسب می کند و بدون فشار رابطه می سازد یا برای گرفتن پاسخ، او را به تکرار مداوم وادار می کند؟ گفتار درمانی فقط زمانی موفق نیست که کودک یک کلمه را داخل اتاق درمان درست بگوید بلکه مهارت باید به تدریج وارد ارتباط روزمره شود. برای مثال، کودکی که در جلسه می تواند درخواست کلامی داشته باشد، باید بتواند همان مهارت را در خانه یا مهد نیز به کار ببرد. به همین دلیل درمانگر باید درباره عملکرد کودک بیرون از جلسه از والدین بازخورد بگیرد.
یک یا دو جلسه برای سنجش نتیجه درمان کافی نیست، اما برای بررسی نظم درمانگر، نحوه برخورد با کودک، وضوح توضیحات و وجود هدف مشخص اطلاعات خوبی در اختیار خانواده قرار می دهد. کیفیت درمان را باید در یک بازه معقول و براساس تغییر عملکرد خود کودک سنجید، نه با مقایسه او با سایر کودکان.
چه نشانه هایی در انتخاب گفتار درمانگر هشداردهنده هستند؟
اولین نشانه هشدار، تضمین نتیجه یا تعیین مدت قطعی درمان پیش از ارزیابی کامل است. سرعت پیشرفت به نوع مشکل، شدت آن، سن کودک، وجود مشکلات همراه، نظم جلسات و همکاری خانواده بستگی دارد. حتی کودکان دارای تشخیص مشابه نیز ممکن است مسیر یکسانی نداشته باشند. نشانه دیگر، اجرای تمرین های یکسان برای تمام کودکان است. اگر نوع فعالیت، هدف جلسه و تکلیف خانه برای کودک سه ساله دارای تاخیر زبان با کودک دارای لکنت یا اختلال تلفظ تفاوتی ندارد، لازم است درباره منطق برنامه سوال شود. بی توجهی به نگرانی والدین نیز موضوع مهمی است. درمانگر نباید صرفا با عبارت هایی مانند «صبر کنید خودش درست می شود» یا «مشکل جدی است» خانواده را آرام یا نگران کند. توضیح باید بر پایه مشاهده و ارزیابی باشد. برای مثال، اگر کودک تا ۱۶ ماهگی کلمه معنادار ندارد، تا ۲ سالگی دو کلمه را کنار هم نمی گذارد یا مهارتی را که قبلا داشته از دست داده است، بررسی تخصصی اهمیت بیشتری پیدا می کند. این نشانه ها در راهنمای دیر حرف زدن کودک نیز توضیح داده شده اند. جلسه ای که تمام آن بدون توضیح، بازخورد یا ارتباط با خانواده برگزار می شود، تصویر کاملی از درمان ارائه نمی دهد. والدین لازم نیست در تمام دقایق جلسه دخالت داشته باشند، اما باید از هدف ها، تمرین های خانگی و تغییرات کودک مطلع شوند.
تغییر مداوم هدف بدون توضیح، پاسخ ندادن به سوالات خانواده، سرزنش کودک، نسبت دادن مشکل به لجبازی و استفاده از ترس یا فشار برای گرفتن پاسخ نیز قابل چشم پوشی نیست. کودک ممکن است همکاری نکند، اما مدیریت این وضعیت باید حرفه ای و متناسب با سن او باشد. در مقابل، تغییر یک فعالیت یا اصلاح برنامه همیشه نشانه ضعف نیست. گاهی واکنش کودک نشان می دهد روش انتخاب شده مناسب او نیست. درمانگر حرفه ای به برنامه قبلی وابسته نمی ماند و در صورت نیاز آن را براساس شواهد جلسه تغییر می دهد.
انتخاب مطمئن برای شروع گفتار درمانی کودک
گفتار درمانگر خوب فقط کسی نیست که کودک او را دوست داشته باشد یا خانواده های زیادی به او مراجعه کنند. تخصص مرتبط، ارزیابی دقیق، برنامه اختصاصی، هدف های قابل پیگیری، ارتباط مناسب با کودک و مشارکت والدین، معیارهای مهم تری هستند. پیش از انتخاب، درباره تجربه درمانگر در مشکل کودک سوال کنید و پس از شروع جلسات نیز روند درمان را با نتیجه های قابل مشاهده بسنجید. اگر درباره تلفظ، جمله سازی، لکنت یا دیر حرف زدن فرزندتان نگرانی دارید، ارزیابی اولیه می تواند مشخص کند کودک به درمان منظم نیاز دارد یا آموزش والدین و پیگیری برای او کافی است. خانواده های ساکن فردیس و مناطق اطراف می توانند برای ارزیابی تخصصی و دریافت برنامه متناسب با نیاز کودک از خدمات گفتار درمانی در فردیس در مرکز توانبخشی ژانت استفاده کنند. در این مرکز، روند کار از ارزیابی شروع می شود و پیشرفت کودک در طول جلسات مورد بررسی قرار می گیرد.
خیر. سابقه کاری مهم است، اما باید در کنار تجربه مرتبط با مشکل کودک، کیفیت ارزیابی، نحوه تعیین هدف و توانایی برقراری ارتباط با کودک بررسی شود. ممکن است درمانگری سابقه زیادی داشته باشد، اما در زمینه مشکل خاص فرزند شما کمتر فعالیت کرده باشد.
عدد ثابتی وجود ندارد. در جلسه اول می توان نحوه ارزیابی، برخورد با کودک و شفافیت توضیحات را سنجید، اما ارزیابی نتیجه درمان به زمان بیشتری نیاز دارد. درمانگر باید مشخص کند پیشرفت در چه بازه ای و با چه معیاری بررسی می شود.
نه لزوما. خجالت، اضطراب محیط تازه یا خستگی می تواند همکاری کودک را کاهش دهد. ابتدا باید دید درمانگر چگونه شرایط را مدیریت می کند. اگر پس از چند جلسه رابطه مناسبی شکل نگرفت، کودک تحت فشار بود یا برنامه متناسب نشد، بررسی گزینه دیگر منطقی است.
تمرین خانگی مکمل درمان است و نمی تواند جای ارزیابی تخصصی را بگیرد. تمرین نامتناسب ممکن است کم اثر باشد یا کودک را نسبت به فعالیت های گفتاری مقاوم کند. بهتر است نوع و مقدار تمرین را گفتار درمانگر براساس هدف درمان تعیین کند.
