دیر حرف زدن کودک

چرا کودک من هنوز حرف نمی زند؟

دیر حرف زدن کودک یکی از رایج ترین نگرانی هایی است که والدین در دو تا سه سال اول زندگی فرزند خود با آن مواجه می شوند. کودکان مانند یکدیگر رشد نمی کنند، همان گونه که همه در یک سن راه رفتن یا دندان درآوردن را تجربه نمی کنند. با این حال، چارچوب تقریبی ای وجود دارد که می توان بر اساس آن جایگاه کودک را در مسیر رشد زبانی سنجید. معمولاً در حدود شش تا نه ماهگی، کودک باید صداهایی نظیر «با-با-با» یا «دا-دا-دا» تولید کند و به صداهای اطراف واکنش نشان دهد. تا یک سالگی معمولاً اشاره کردن، دست تکان دادن برای خداحافظی، یا تقلید حرکات ساده آغاز می شود. نخستین کلمات واقعی اغلب بین پانزده تا شانزده ماهگی ظاهر می شوند، و تا دو سالگی بیشتر کودکان قادرند دو کلمه را در کنار هم قرار دهند، برای نمونه «مامان بیا». تا سی ماهگی نیز دایره واژگان آنان معمولاً به طور محسوسی افزایش یافته و جملات کوتاهی می سازند.

پرسش اصلی بسیاری از والدین این است: «از کجا بفهمیم دیر حرف زدن کودک طبیعی است یا خیر؟» اینجاست که باید با دقت و صداقت پاسخ داد: واقعیت این است که هیچ راه خانگی و قابل اعتمادی برای پاسخ به این پرسش وجود ندارد. درست است که اصطلاحی به نام Late Talker در ادبیات تخصصی وجود دارد و بسیاری از این کودکان در نهایت بدون مداخله خاصی به مسیر طبیعی بازمی گردند، اما نکته مهم این است که هیچ خانواده ای و حتی هیچ پزشک عمومی ای بدون ارزیابی تخصصی نمی تواند از پیش بگوید کودک مشخصی در کدام دسته قرار می گیرد. این مسیر برای هر کودک منحصر به فرد است؛ این که فرزند یک آشنا یا فامیل بدون درمان خوب شده، هیچ تضمینی برای تکرار همین اتفاق برای کودک دیگری نیست. تکیه کردن به این گونه تجربه های دیگران، یا حتی به نشانه های ظاهراً مثبت مانند «درک خوب کودک» یا «اشاره کردن»، می تواند گمراه کننده باشد. برای نمونه در اختلالی به نام «آپراکسی گفتار»، کودک معمولاً درک بسیار بالایی از زبان دارد و کاملاً متوجه اطرافیان خود می شود، اما بدون مداخله درمانی تخصصی، توانایی تولید کلمات خود به خود بهبود نمی یابد. به همین دلیل، درک خوب کودک به تنهایی نمی تواند دلیلی برای اطمینان خاطر باشد.

علت تاخیر در گفتار کودکان

در خصوص تأخیر در گفتار کودکان باید گفت علل متعددی می تواند در کار باشد که تشخیص دقیق هرکدام تنها از عهده یک متخصص برمی آید. چند علت شناخته شده که آگاهی از آن ها اهمیت دارد از این قرارند:

• گوش درد و عفونت گوش میانی که به طور مکرر رخ می دهد، می تواند بر شنیدن دقیق صداها اثر بگذارد و همین امر موجب می شود یادگیری کلمات با کندی بیشتری پیش برود.

• برخی کودکان کلمه را به طور کامل در ذهن دارند، اما دهان و زبان آنان هنوز برای تولید صحیح آن صدا آماده نیست؛ این وضعیت با «ندانستن کلمه» تفاوت دارد و می تواند نشانه ای از اختلالاتی مانند آپراکسی گفتار باشد که بدون درمان تخصصی برطرف نمی شود.

• دسته ای دیگر، کودکانی هستند که در درک گفتار دیگران نیز اندکی عقب ترند، نه تنها در گفتن؛ این حالت معمولاً جدی تر است و باید هرچه زودتر مورد بررسی قرار گیرد.

گاه نیز موضوع جنبه ژنتیکی یا رشدی دارد، برای نمونه در سندرم داون یا برخی اختلالات طیف اوتیسم که تأخیر گفتار یکی از نشانه های همراه آن است. علاوه بر این، محیط نیز نقش دارد؛ کودکی که کمتر با او صحبت می شود یا زمان زیادی را در برابر صفحه موبایل و تلویزیون سپری می کند، طبیعتاً فرصت کمتری برای تمرین زبان خواهد داشت.نکته ای که باید همواره در نظر داشت این است که این علل اغلب هم پوشانی زیادی با یکدیگر دارند و تشخیص افتراقی میان آن ها (مثلاً تفکیک یک تأخیر ساده از آپراکسی یا از نشانه های اولیه اوتیسم)کاری تخصصی است که از عهده مشاهده خانگی خارج است.

چه زمانی باید نگران حرف نزدن کودک باشیم؟

در این بخش لازم است دقت بیشتری داشته باشیم. چند نشانه وجود دارد که واقعاً شایسته توجه جدی است: اگر کودک تا دوازده ماهگی هیچ گونه غان و غون نمی کند یا به نام خود واکنش نشان نمی دهد، اگر تا شانزده ماهگی حتی یک کلمه معنادار بر زبان نمی آورد، یا اگر تا دو سالگی هنوز موفق به کنار هم قرار دادن دو کلمه نشده است، بهتر است این موضوع را با متخصص در میان بگذارید. مهم تر از همه، اگر کودک مهارتی را که پیش تر داشته از دست داده (برای نمونه کلماتی که قبلاً می گفته دیگر بر زبان نمی آورد) این نشانه ای است که نباید نادیده گرفته شود و باید به سرعت پیگیری گردد.فراتر از این، خانواده ها باید با نشانه هایی آشنا باشند که می توانند مرز میان یک تأخیر گفتار ساده و طیف اوتیسم را نشان دهند، هرچند تشخیص قطعی این مرز تنها از عهده متخصص برمی آید:

• اختلال در تعاملات اجتماعی و برقراری ارتباط با دیگران، فراتر از آنچه در یک تأخیر ساده گفتار دیده می شود.
• عدم برقراری تماس چشمی مناسب با اطرافیان.
• رفتارهای کلیشه ای و تکراری و تمایل به تنهایی یا خودمحوری در بازی.
• تکرار کلمات یا جملات شنیده شده بدون کاربرد ارتباطی مشخص (پدیده ای که به آن اکولالیا گفته می شود).
• بی تفاوتی نسبت به حضور دیگران، یا برعکس، تعامل بسیار انتخابی و محدود به موقعیت های خاص.

اگر کودک شما چند مورد از این نشانه ها را دارد، بهتر است برای ارزیابی توسط متخصص، از خدمات گفتار درمانی ژانت استفاده کنید تا علت تاخیر به صورت دقیق بررسی شود.

اگر کودک دستورهای ساده ای مانند «توپ را به من بده» را متوجه نمی شود، یا اساساً از اشاره کردن و نشان دادن استفاده نمی کند، یا هریک از نشانه های فوق را نشان می دهد، این موارد به تنهایی کافی اند که خانواده بدون معطلی به یک متخصص مراجعه کند. تشخیص و تفکیک دقیق میان یک تأخیر گفتار ساده، آپراکسی، یا نشانه های اولیه اوتیسم، کاری نیست که از راه مشاهده در خانه یا مقایسه با تجربه دیگران بتوان به آن رسید؛ این تفکیک تنها از طریق ارزیابی حضوری توسط یک گفتاردرمانگر یا متخصص کودکان امکان پذیر است. همچنین به شهود خود نیز اعتماد کنید؛ شما هر روز با کودک خود هستید، اما این حس باید شما را به سمت مشورت با متخصص سوق دهد، نه به سمت نتیجه گیری قطعی در خانه.

اقدامات لازم در مواقع تاخیر در گفتار کودکان

نکته ای که باید صادقانه گفت این است: بسیاری از خانواده ها با دیدن اولین نشانه های بهبود (مثلاً یک کلمه جدید یا کمی توجه بیشتر کودک) با نگاهی احساسی و امیدوارانه، این تغییرات جزئی را به معنای بهبودی کامل تفسیر می کنند و خود را قانع می سازند که دیگر نیازی به مراجعه به متخصص نیست. این نوع خوش بینی، هرچند قابل درک است، می تواند باعث از دست رفتن زمان طلایی مداخله شود، به خصوص در مواردی مانند آپراکسی یا اوتیسم که هرچه مداخله زودتر آغاز شود، نتیجه بهتری در پی دارد.

در کنار ارزیابی تخصصی، چند اقدام هم در خانه می تواند مفید باشد: با کودک حرف بزنید، حتی هنگام انجام کارهای معمول مانند لباس پوشیدن یا غذا خوردن، برای نمونه «حالا داریم کفشت را می پوشیم» یا «این سیب قرمز است». برای او کتاب بخوانید، حتی از سنین بسیار پایین. هنگامی که چیزی می گوید یا صدایی تولید می کند، چند ثانیه صبر کنید تا خود او نیز فرصت پاسخ دادن بیابد. زمان استفاده از صفحه نمایش را کاهش دهید؛ گفت و گوی رودررو چیزی است که تلویزیون و تبلت نمی توانند جایگزین آن شوند. اگر کودک برای بیان «آب» گفت «آ»، شما پاسخ دهید «آره، این آب است». اما تأکید می شود که این اقدامات جایگزین ارزیابی تخصصی نیستند؛ آن ها صرفاً مکمل مسیری هستند که باید با تشخیص یک متخصص آغاز شود.

در نهایت، باید این واقعیت را با خانواده ها صادقانه در میان گذاشت: هیچ کس (نه خانواده، نه اطرافیان، و نه حتی مشاهده ظاهری) نمی تواند از پیش تضمین کند که یک تأخیر گفتار خاص خود به خود برطرف خواهد شد یا نشانه چیزی جدی تر است. تنها راه قابل اعتماد برای روشن شدن این موضوع، یک جلسه ارزیابی حضوری با گفتاردرمانگر است. این ارزیابی نه تنها می تواند خیال خانواده را در صورت طبیعی بودن روند رشد راحت کند، بلکه در صورت وجود مشکلی جدی تر، امکان مداخله زودهنگام و مؤثرتر را فراهم می آورد. بنابراین توصیه می شود که والدین به جای انتظار برای گذر زمان یا تکیه بر تجربه دیگران، هرچه زودتر برای یک جلسه ارزیابی تخصصی اقدام کنند.