تفاوت تاخیر گفتاری با اختلال گفتار در کودکان

وقتی کودک شما هنوز مثل همسالانش حرف نمی زند، طبیعی است که از خودتان بپرسید: «نکند مشکلی وجود دارد؟» اما دیر حرف زدن همیشه به معنی اختلال گفتار یا زبان نیست. بعضی کودکان کمی دیرتر شروع می کنند و بعداً خودشان را به همسالانشان می رسانند؛ در حالی که برای بعضی دیگر، این تأخیر می تواند نشانه یک مشکل ماندگارتر باشد. پس از کجا بفهمیم تفاوت این دو چیست؟ فقط با شمردن تعداد کلمات نمی توان جواب داد. درک زبان، جمله سازی، نحوه ارتباط، وضوح گفتار و روند یادگیری کودک همگی سرنخ های مهمی هستند. در ادامه می بینیم چه زمانی دیر حرف زدن طبیعی است، چه نشانه هایی نیاز به توجه بیشتری دارند و گفتار درمانی چه کمکی می تواند به کودک شما بکند.

تأخیر گفتاری با اختلال گفتار و زبان چه تفاوتی دارد؟

قبل از هر چیز باید یک تفاوت مهم را بدانیم: گفتار و زبان یک چیز نیستند. گفتار بیشتر به نحوه تولید و بیان صداها مربوط می شود؛ مثلاً اینکه کودک صداها را چطور تلفظ می کند، کلامش چقدر واضح است، آیا بعضی صداها را حذف یا جابه جا می کند و آیا هنگام صحبت کردن دچار لکنت یا مشکلات مربوط به روانی گفتار می شود. برای مثال، ممکن است کودکی بتواند متناسب با سن خود جمله بسازد، سؤال بپرسد و اتفاقی را برای شما تعریف کند، اما بعضی صداها را اشتباه تلفظ کند. در این حالت، مشکل اصلی می تواند در حوزه تولید صداهای گفتاری باشد و الزاماً به معنی وجود مشکل در زبان کودک نیست. زبان، دامنه گسترده تری دارد. کودک باید بتواند حرف دیگران را بفهمد، کلمات تازه یاد بگیرد، آن ها را در کنار هم قرار دهد، جمله بسازد، سؤال بپرسد، پاسخ بدهد و منظور خود را متناسب با موقعیت منتقل کند. حتی توانایی تعریف کردن یک اتفاق یا دنبال کردن یک گفت وگو نیز بخشی از مهارت های زبانی محسوب می شود. به همین دلیل، ممکن است کودکی تعداد زیادی کلمه بلد باشد، اما درک دستورهای ساده برایش دشوار باشد یا نتواند کلمات را برای ساختن جمله های معنی دار کنار هم قرار دهد. در چنین شرایطی، مسئله می تواند بیشتر به زبان مربوط باشد تا صرفاً گفتار.

در سال های اولیه زندگی، گاهی از اصطلاح تأخیر در ظهور زبان یا Late Language Emergence استفاده می شود. این اصطلاح برای کودکانی به کار می رود که مهارت های زبانی شان دیرتر از محدوده مورد انتظار ظاهر شده است. بعضی از این کودکان بیشتر در بیان زبان، یعنی گفتن کلمات و جمله ها، تأخیر دارند و بعضی دیگر علاوه بر بیان، در درک زبان نیز با چالش مواجه اند. نکته مهم این است که همه این کودکان مسیر یکسانی ندارند. برخی با گذشت زمان به محدوده مورد انتظار نزدیک می شوند، اما در برخی دیگر مشکلات زبانی می تواند در سال های بعد نیز ادامه پیدا کند یا روی مهارت هایی مانند سوادآموزی اثر بگذارد.

در مقابل، اختلال گفتار یا زبان فقط به دیر شروع شدن یک مهارت محدود نمی شود. در این شرایط ممکن است نوع، کیفیت یا الگوی مهارت های گفتاری و زبانی کودک با چیزی که برای سن او انتظار می رود تفاوت داشته باشد و این مشکل در طول زمان باقی بماند. اختلال زبان رشدی یا DLD نیز یکی از اختلالات شناخته شده ارتباطی است که می تواند بر یادگیری، درک و استفاده از زبان تأثیر بگذارد. NIDCD شیوع DLD را حدود یک کودک از هر ۱۴ کودک در سن مهدکودک گزارش کرده است. در نتیجه، تفاوت اصلی را نمی توان فقط در «دیر حرف زدن» خلاصه کرد. در تأخیر گفتاری یا زبانی، یک مهارت ممکن است دیرتر از حد انتظار ظاهر شود و کودک در ادامه بتواند بخشی یا تمام این فاصله را جبران کند. اما در اختلال گفتار یا زبان، مشکل می تواند به شکل پایدارتر و در حوزه هایی مانند تولید صدا، وضوح گفتار، روانی، برنامه ریزی حرکات گفتاری، درک زبان، واژگان، جمله سازی یا استفاده کاربردی از زبان دیده شود. این مشکلات هم لزوماً از یکدیگر جدا نیستند و یک کودک می تواند هم زمان در چند حوزه مشکل داشته باشد. بنابراین جمله «بچه من دیر حرف می زند» برای تشخیص کافی نیست. چیزی که اهمیت دارد، تصویر کلی رشد ارتباطی کودک و تغییر مهارت های او در طول زمان است.

از کجا بفهمیم دیر حرف زدن کودک نیاز به بررسی دارد؟

یکی از رایج ترین کارهایی که والدین هنگام نگرانی انجام می دهند، شمردن تعداد کلمات کودک است. تعداد واژه ها اطلاعات مفیدی به ما می دهد، اما به تنهایی نمی تواند وضعیت گفتار و زبان کودک را مشخص کند. فرض کنید دو کودک دو ساله هر دو حدود ۳۰ کلمه استفاده می کنند. کودک اول برای درخواست کردن به والدینش اشاره می کند، دستورهای ساده را می فهمد، در بازی با والدین تعامل دارد و تقریباً هر هفته چند کلمه جدید یاد می گیرد. کودک دوم هم واژگان محدودی دارد، اما دستورهای ساده را متوجه نمی شود، کمتر برای برقراری ارتباط از اشاره یا کلمات استفاده می کند و در چند ماه گذشته پیشرفت محسوسی نداشته است. هر دو کودک ممکن است در نگاه اول «دیرحرف زن» به نظر برسند، اما الگوی رشد آن ها یکسان نیست. در ارزیابی تخصصی، همین تفاوت ها اهمیت زیادی دارند.

بهتر است در کنار تعداد کلمات، به نشانه هایی مانند موارد زیر نیز توجه کنید:

در میان این موارد، از دست دادن مهارت های قبلی اهمیت ویژه ای دارد. اگر کودک کلمات، تعامل اجتماعی یا یکی از مهارت های ارتباطی ای را که قبلاً داشته از دست بدهد، بهتر است منتظر نمانید تا مشکل خود به خود برطرف شود و موضوع را با پزشک کودک یا متخصص مربوط در میان بگذارید. از طرف دیگر، خوب بودن تلفظ هم به این معنی نیست که زبان کودک حتماً طبیعی است. ممکن است کودک کلمات را واضح تلفظ کند، اما در فهم دستورها، جمله سازی یا تعریف کردن یک اتفاق مشکل داشته باشد. به همین دلیل، ارزیابی گفتار و زبان باید چندین مهارت را هم زمان در نظر بگیرد.

اگر کودک حرف دیگران را خوب می فهمد، باز هم ممکن است مشکل گفتار یا زبان داشته باشد؟

درک مناسب زبان یکی از نشانه های مثبت در رشد ارتباطی کودک است، اما به تنهایی نمی تواند وجود مشکل گفتار یا زبان را رد کند. کودکی ممکن است حرف های والدین را به خوبی بفهمد، اما در استفاده از واژه ها، ساخت جمله یا تولید صحیح صداهای گفتاری متناسب با سن خود مشکل داشته باشد. به همین دلیل متخصص هنگام ارزیابی، هم زبان دریافتی، یعنی توانایی کودک در فهم واژه ها، جمله ها و دستورها، و هم زبان بیانی، یعنی توانایی او در استفاده از واژه ها و جمله ها برای انتقال منظور، را بررسی می کند. در کنار این دو، کیفیت تولید گفتار و میزان قابل فهم بودن آن نیز اهمیت دارد. بنابراین «خوب فهمیدن» یک علامت امیدوارکننده است، اما پاسخ نهایی را به تنهایی مشخص نمی کند.

نقاط عطف گفتار و زبان در هر سن چیست؟

نقاط عطف رشدی قرار نیست یک آزمون تشخیصی برای کودک باشند. آن ها بیشتر به والدین کمک می کنند بدانند در هر مرحله از رشد، معمولاً چه مهارت هایی انتظار می رود. CDC نیز تأکید می کند که نقاط عطف درباره کارهایی هستند که بیشتر کودکان تا یک سن مشخص انجام می دهند، نه اینکه همه کودکان دقیقاً در همان زمان به یک مهارت برسند.

برای مثال، در ۱۸ ماهگی، بیشتر کودکان تلاش می کنند علاوه بر «مامان» و «بابا»، چند کلمه دیگر نیز بگویند و می توانند یک دستور ساده را بدون نیاز به اشاره دنبال کنند. در ۲ سالگی، یکی از نقاط عطف مهم زبانی این است که کودک بتواند دست کم دو کلمه را کنار هم قرار دهد؛ عباراتی مانند «شیر بیشتر» یا «مامان بیا» نمونه هایی از این ترکیب ها هستند. در ۳۰ ماهگی، CDC حدود ۵۰ کلمه و استفاده از ترکیب های دو یا چندکلمه ای را از نقاط عطف مهم می داند. کودک در این سن معمولاً می تواند نام برخی اشیای آشنا را بگوید و از بعضی ضمایر مانند «من» یا «ما» استفاده کند. در ۳ سالگی، مهارت های گفت وگو اهمیت بیشتری پیدا می کنند. کودک باید بتواند در یک تعامل کلامی چند نوبت رفت و برگشت داشته باشد و افراد دیگر نیز معمولاً بتوانند بخش زیادی از صحبت های او را متوجه شوند. با این حال، این اعداد را نباید به یک آزمون خانگی تبدیل کرد. اگر کودکی دقیقاً ۵۰ کلمه ندارد، نمی توان فقط بر اساس همین عدد تشخیص داد که دچار اختلال است. متخصص علاوه بر تعداد کلمات، سرعت یادگیری واژه های جدید، درک زبان، جمله سازی، تلفظ، ارتباط غیرکلامی و روند کلی رشد کودک را بررسی می کند.

سن کودک، سابقه تولد، نارس بودن، وضعیت شنوایی و زبان هایی که در خانه استفاده می شوند نیز هنگام تفسیر رشد اهمیت دارند. برای مثال، دوزبانه بودن به خودی خود باعث اختلال زبان نمی شود. ممکن است کودک واژگان خود را میان دو زبان تقسیم کند، بنابراین هنگام ارزیابی کودک دوزبانه باید تمام زبان هایی را که می شنود و استفاده می کند در نظر گرفت. یادگیری هم زمان دو یا چند زبان باعث ایجاد DLD نمی شود.

گفتاردرمانی چطور به تشخیص مشکل کمک می کند؟

وقتی والدین نگران حرف زدن کودک هستند، گاهی تصور می کنند مراجعه به گفتاردرمانگر یعنی قرار است کودک بلافاصله وارد یک دوره طولانی درمان شود. در حالی که اولین قدم معمولاً شناخت دقیق مشکل است. تفاوت میان یک تأخیر گذرا و یک مشکل پایدار همیشه از روی رفتارهای روزمره کودک قابل تشخیص نیست. گفتاردرمانگر در یک ارزیابی کامل فقط تعداد کلمات کودک را نمی شمارد و از او نمی خواهد چند کلمه را تکرار کند. بسته به سن و شرایط کودک، ممکن است درباره روند رشد، سابقه تولد و وضعیت ارتباطی او از والدین سؤال شود، نحوه بازی و تعامل کودک مشاهده شود، نمونه گفتار گرفته شود و مهارت های درک و بیان زبان مورد بررسی قرار بگیرد.

شنوایی نیز بخش مهمی از این فرایند است. کودک برای یادگیری زبان و تولید درست گفتار باید بتواند صداها و زبان اطراف خود را به اندازه کافی بشنود. به همین دلیل، در بعضی موارد پزشک کودک یا گفتاردرمانگر ممکن است ارزیابی شنوایی را نیز پیشنهاد کند. نکته مهم این است که مراجعه برای ارزیابی الزاماً به معنی نیاز به جلسات طولانی مدت گفتاردرمانی نیست. ممکن است ارزیابی نشان دهد کودک به درمان مستقیم نیاز دارد، اما در بعضی موارد آموزش والدین، تمرین های هدفمند در خانه و پیگیری دوره ای می تواند کافی باشد. ASHA نیز بر اهمیت ارزیابی زودهنگام و پایش دوره ای کودکانی که دچار تأخیر در ظهور زبان هستند تأکید می کند.

گفتار درمانی دقیقاً چه کاری برای کودک انجام می دهد؟

شاید تصور کنید گفتاردرمانی یعنی کودک باید فقط تلفظ حروف را تمرین کند؛ اما دامنه گفتاردرمانی بسیار گسترده تر از این است. نوع درمان کاملاً به مشکلی بستگی دارد که در ارزیابی مشخص شده است. اگر کودک در زبان بیانی تأخیر داشته باشد، ممکن است تمرکز درمان روی افزایش واژگان، ترکیب کلمات و ایجاد فرصت های بیشتر برای برقراری ارتباط باشد. اگر مشکل اصلی در زبان باشد، اهداف درمان می توانند شامل تقویت درک جمله ها، ساختار زبان، جمله سازی، روایت کردن یک اتفاق و استفاده کاربردی از زبان باشند.

در کودکانی که مشکل اصلی در تولید صداهای گفتاری است، برنامه درمانی بر اساس نوع خطاهای تلفظی و الگوی گفتار کودک تنظیم می شود. در بعضی شرایط نیز لازم است مهارت های حرکتی مرتبط با گفتار دقیق تر بررسی شوند. در این میان، نقش والدین هم بسیار مهم است. بخش زیادی از یادگیری زبان در زندگی روزمره اتفاق می افتد؛ هنگام بازی، کتاب خواندن، غذا خوردن، لباس پوشیدن یا حتی رفتن به پارک. گفتاردرمانگر می تواند به والدین آموزش دهد که چطور در همین موقعیت های معمول، فرصت بیشتری برای ارتباط ایجاد کنند و بدون فشار آوردن به کودک، او را به استفاده از زبان تشویق کنند. به همین دلیل، تمرین خانگی زمانی بیشترین فایده را دارد که بر اساس مشکل واقعی کودک و با هدف مشخص طراحی شده باشد، نه اینکه والدین صرفاً از کودک بخواهند کلمات خاصی را بارها تکرار کند.

چه زمانی برای گفتاردرمانی اقدام کنیم؟

دیر حرف زدن همیشه به معنی اختلال گفتار یا زبان نیست؛ اما از طرف دیگر، هر تأخیری را هم نباید با جمله «بزرگ تر شود، خودش درست می شود» کنار گذاشت. اگر کودک در کنار دیر حرف زدن، در درک دستورها، یادگیری کلمات جدید، جمله سازی، برقراری ارتباط، وضوح گفتار یا استفاده از مهارت هایی که قبلاً داشته مشکل دارد، بهتر است وضعیت او توسط متخصص بررسی شود. به خصوص اگر مهارت های ارتباطی کودک پس از به دست آوردن، از بین رفته باشند، بهتر است موضوع را جدی تر پیگیری کنید.

مقایسه کودک با فرزند اقوام، دوستان یا همکلاسی ها هم روش دقیقی برای تشخیص نیست. هر کودک مسیر رشد خاص خود را دارد و حتی دو کودک هم سن با تعداد کلمات مشابه ممکن است از نظر درک زبان، ارتباط غیرکلامی یا روند یادگیری تفاوت زیادی داشته باشند. هدف از ارزیابی این نیست که برای هر کودکی که کمی دیرتر حرف می زند، یک برچسب تشخیصی تعیین شود. هدف این است که اگر کودک به حمایت بیشتری نیاز دارد، این حمایت در زمان مناسب و متناسب با نیاز واقعی او شروع شود. در بعضی کودکان، نتیجه ارزیابی فقط به آموزش والدین و پیگیری رشد منجر می شود. در برخی دیگر، گفتار درمانی می تواند به رشد واژگان، جمله سازی، درک زبان، تلفظ یا مهارت های ارتباطی کمک کند. بنابراین مراجعه برای ارزیابی را نباید با «حتماً درمان لازم است» یکی دانست. در نهایت، گفتار درمانی قرار نیست فقط کودک را به حرف زدن وادار کند. هدف اصلی این است که کودک بتواند آنچه را می فهمد، می خواهد و احساس می کند، تا حد امکان مؤثر و متناسب با نیازهای روزمره خود منتقل کند.

منابع علمی پیشنهادی برای بازبینی تخصصی